Minh họa: Corbis

“Văn học là nhân học” (Marxim Gorki). Không ai có thể phủ nhận vai trò của văn chương trong cuộc sống của con người, đặc biệt là trong đời sống nội tâm. Một tác phẩm văn học hội đủ ba yếu tố "chân- thiện- mĩ" bao giờ cũng có sức lay động không nhỏ đến nhận thức,tình cảm, tư duy của người đọc.

Vì lẽ đó mà văn học được đưa vào chương trình giáo dục của chúng ta ở các cấp học phổ thông. Mục đích cao nhất là giúp học sinh hình thành và phát triển nhân cách. Nhưng dạy và học văn thế nào cho hiệu quả mới là vấn đề đáng bàn. Nhìn nhận thật khách quan sẽ thấy cách dạy văn trong nhà trường hiện nay đang có những vấn đề đáng lo ngại.

Bài viết của PGS.TS. Đỗ Ngọc Thống về cách dạy và học văn ở Mĩ được đăng ở trang 9 và trang 33, tạp chí Văn học và Tuổi trẻ số tháng 3 năm 2008 cho chúng ta nhìn nhận rõ những yếu kém trong việc dạy và học văn của chúng ta so với thế giới.

Nếu mục đích của việc dạy văn trong nhà trường là để hình thành và phát triển nhân cách cho học sinh, thì chúng ta không vội vã kết luận rằng cách dạy và học văn của chúng ta hiện nay không hoàn thành được nhiệm vụ này. Nhưng nếu đánh giá một cách công bằng thì tôi cho rằng chương trình học văn trong nhà trường phổ thông hiện nay là nặng nề và kém hiệu quả.


Minh họa: hocmai.vn

Trong bài viết này, tôi xin phép giáo sư Đỗ Ngọc Thống được nhắc lại lá thư của Hải Hà đang học lớp 10 tại thành phố Boston-Hoa Kì mà giáo sư đã trích dẫn trong bài viết của mình:

“…Ở trường cháu học (trường công), môn Tiếng Anh (là môn văn ở Việt Nam) bọn cháu không có textbook (sách giáo khoa). Như cách học ở nhà mình thì học sinh có một quyển sách với hàng chục bài thơ/ truyện ngắn. Ở bên này, học sinh đọc cả một quyển truyện dài/ tiểu thuyết. Vì thế mỗi năm thường chỉ học 4-5 tác phẩm thôi Học sinh bên này không cần mua SGK. Ở mỗi lớp (không chỉ riêng Tiếng Anh), học sinh sẽ được phát sách giáo khoa (nếu có) đến cuối năm sẽ phải nộp lại. Vì thế nên nhà trường và gia đình sẽ tiết kiệm được rất nhiều tiền. Ở lớp tiếng Anh của cháu, giáo viên phát tác phẩm cho học sinh. Mỗi tác phẩm bọn cháu đọc trong khoảng 1-2 tháng. Có tác phẩm phải tự đọc ở nhà. Xen giữa các giờ học, bọn cháu có những bài kiểm tra ngắn về những phần đã học rồi (kiểm tra từ vựng, v.v…). Bọn cháu cũng thường phải làm các project (dự án) cho các tác phẩm và điểm được tính như một bài kiểm tra (ví dụ, học kì I vừa rồi cháu đọc Julius Ceasar của Shakespear thì sau khi đọc chương 3, khi Ceasar bị ám sát, bọn cháu được chia ra từng nhóm để làm “nhà báo” phỏng vấn vợ của Ceasar, đưa tin về vụ ám sát và thái độ của người dân La Mã. Tất cả đều phải làm như thật, phải có tranh, ảnh, tên nhà báo cũng phải là một tên La Mã. Sau khi đọc xong một tác phẩm, bọn cháu có một bài kiểm tra về toàn bộ tác phẩm (thường là bằng câu hỏi trắc nghiệm, dựa trên một đoạn trích cuối cùng thường có yêu cầu viết đoạn văn từ 6-8 câu).

Ngoài bài kiểm tra đó ra, bọn cháu cũng phải viết một bài luận (tương tự như bài tập làm văn ở nhà mình) về tác phẩm, thường thường là có bốn chủ đề để tự lựa chọn. Bài luận này thì bọn cháu viết nháp ở lớp, đưa cô giáo xem rồi về nhà hoàn thành, đánh máy rồi đem nộp.

…Các tác phẩm chúng cháu được đọc đều được dựng thành phim. Vì thế nên sau khi đọc tác phẩm xong, bọn cháu thường được xem phim. Bọn cháu được xem phim trước ngày kiểm tra vì như thế sẽ giúp bọn cháu nhớ lại và nắm rõ hơn nội dung tác phẩm.

Thi học kì hoặc thi cuối năm không có đề chung cho cả khối hay cả trường…” (trích thư của Hải Hà)

Trong bài viết của mình, giáo sư Đỗ Ngọc Thống cũng đã đăng tải một bài soạn của giáo viên văn ở Mĩ với những ưu việt khó có thể phủ nhận.

Tác phẩm được dạy là tác phẩm Ôđixê (Odysey). Ở bài soạn này, các khái niệm được dạy học và giáo viên chuẩn bị là các khái niệm về nghiên cứu, địa lí thế giới, dự trù kinh phí.

Nội dung bài soạn: Khi dạy bài này cho học sinh lớp 9, giáo viên giao cho các em xây dựng một dự án du lịch phiêu lưu mạo hiểm "theo kiểu Ôđixê". Ở trong tiếng Anh, Odysey vừa có nghĩa là tên tác phẩm, vừa có nghĩa là phiêu lưu, mạo hiểm ). Học sinh phải chọn ba nước mà họ thích tới thăm. Học sinh phải nghiên cứu để xác định được đặc điểm của những vùng, miền, các thành phố mà họ tới; thông qua internet liên hệ với các cơ quan du lịch các nước sẽ đến để nắm được cách thức du lịch và những thông tin càn thiết cho chuyến đi như vấn đề hải quan, luật đặc biệt, thời tiết… Cần tính toán chi tiết để với 6000 đô la có thể tổ chức được một chuyến đi có hiệu quả cao. Sau khi lập dự án, học sinh trao đổi, thảo luận và đi đến một kế hoạch thống nhất.

Kết thúc bài soạn, giáo viên viết: “dự án đó đã kết hợp một cách nhuần nhuyễn những kiến thức về ngôn ngữ nghệ thuật, địa lí, toán học và tạo cho học sinh nhiều hứng khởi”.

Tôi hoàn toàn tán thành những nhận xét mà giáo sư đã đưa ra sau khi tham khảo một số bài soạn văn rằng: Cách thức và thủ pháp dạy học của giáo viên Mĩ là hết sức tự do, phong phú và linh hoạt. Nó là mảnh đất thử nghiệm cho mọi sáng tạo và thúc đẩy mọi cá nhân sáng tạo".

Theo dõi bài viết về cách dạy và học văn ở Mĩ, chúng ta cùng nhau tìm hiểu thực tế và nhìn nhận thật khách quan xem chúng ta đang dạy và học văn như thế nào?

Nếu học sinh Mĩ chỉ học từ 4 đến 5 tác phẩm trong một năm và thời gian cho việc đọc và tìm hiểu tác phẩm không nhất thiết phải là thời gian ở trên lớp thì học sinh của chúng ta học văn như thế nào? Tôi xin được lấy dẫn chứng từ cấp học cấp THCS, các em có 4 tiết văn cho một tuần với các lớp 6, 7, 8 và 5 tiết cho một tuần với học sinh lớp 9. Mỗi tiết học kéo dài trong 45 phút. Tất nhiên là trước khi lên lớp, học sinh phải tự làm soạn văn ở nhà. Hình thức làm soạn văn là trả lời các câu hỏi ở cuối mỗi tác phẩm trong sách giáo khoa. Phần trả lời ấy được chép ra một quyển vở mà chúng ta vẫn gọi là vở soạn văn (học sinh ở Mĩ không có vở soạn văn). Vấn đề đặt ra là học sinh của chúng ta soạn văn như thế nào?

Tôi xin gửi đến các bạn một bài soạn văn, một vở ghi văn của một học sinh lớp 6 của chúng ta để các bạn tiện có ví dụ so sánh, đánh giá. Tôi xin cam đoan rằng vở soạn văn được lấy làm dẫn chứng ở đây là của một học sinh đạt danh hiệu học sinh giỏi toàn diện, luôn chăm học và tự giác trong việc học.

Nếu có một quyển sách giáo khoa ngữ văn lớp 6 ở trước mặt, bạn hãy mở ra mà xem. Nếu xem rồi , bạn sẽ không thể không thấy phiền lòng. Năm câu hỏi được đưa ra cuối tác phẩm ở trang76- SGK Ngữ văn 6 tập hai còn nhiều hơn bài soạn của học sinh này. Nó ngắn gọn hết mức có thể. Liệu với bài soạn như thế, hôm sau lên lớp, học sinh ấy có nhờ vậy mà nắm tác phẩm tốt hơn được không?

Tất cả những bài soạn trong cuốn vở này đều như vậy. Nhưng bạn xem mà xem, khi chấm vở soạn, em học sinh này được điểm tám? Các bạn sẽ thắc mắc tại sao em học sinh này vẫn đạt danh hiệu học sinh giỏi toàn diện dù với vở soạn văn cẩu thả như thế. Xin thưa rằng vở soạn văn chỉ soạn để có, để lật giở kiểm tra qua loa. Thế thôi. Và điểm văn tổng kết chủ yếu dựa vào các điểm kiểm tra học kì. Hình thức bài kiểm tra học kì cũng được chia làm hai phần là trắc nghiệm và tự luận. Và với tư duy nhanh nhạy thì việc học thuộc một số kiến thức trước ngày kiểm tra với em học sinh này là không mấy khó khăn.

Khi được hỏi vở soạn văn cẩu thả như vậy mà cũng được 8 điểm à? Cậu học sinh ấy cười và thẽ thọt: Vâng, đây là bài cháu tự soạn. Còn hơn là ở lớp cháu, các bạn toàn chép từ sách "Để học tốt..." ra.

Cũng là dễ hiểu khi bạn xem tiếp một vở ghi những trên lớp được truyền đạt từ giáo viên trên lớp của cùng một tác phẩm ở học sinh khác để phần nào thấy được tiết dạy văn diễn ra như thế nào?

Văn bản: Lượm (tiết 99)

I. Giới thiệu nội chung

1.Tác giả

Tố Hữu tên khai sinh là Nguyễn Kim Thành, quê Thừa Thiên Huế

Là nhà thơ cách mạng Việt Nam

Tác phẩm:

Viết 1949 trong cuộc kháng chiến chống Pháp

II. Đọc hiểu văn bản:

thể thơ 4 tiếng, nguồn gốc ở thể bè dân gian, nhịp thơ 2-2 chẵn, ngắn, thích hợp với lối kể chuyện

thể loại: thơ tự sự

Bố cục: 3 đoạn

+ đoạn 1: từ đầu- xa dần: nhớ lại cuộc gặp gỡ tình cờ giữa nhà thơ và Lượm

+ đoạn 2: tiếp- giữa đồng: chuyến công tác cuối cùng và sự hi sinh của Lượm

+ đoạn 3: còn lại. Hình ảnh Lượm sống mãi

1) Hình ảnh của Lượm trong lần gặp gỡ tình cờ với nhà thơ.

- gợi hình ảnh chú bé Lượm vui tươi, nhí nhảnh

- dùng từ láy và hình ảnh so sánh giúp chúng ta hình dung dáng điệu khi đi hoạt động mà như đi học hàng ngày

- cách xưng hô thể hiện tình cảm thân thiết, mến thương đồng thời là sự trân trọng, bình đẳng , ngang hàng của nhà thơ với Lượm

2) Hình ảnh của Lượm trong chuyến đi liên lạc cuối cùng

kể bằng giọng điệu chân thành, ngợi ca hình ảnh của chú bé Lượm lạc quan, dũng cảm.



Các bài giảng như thế liệu có thể khơi gợi cảm hứng sáng tạo và phát huy trí tưởng
tượng của học trò...? - Minh họa: Corbis

Đây là y nguyên những gì giáo viên ghi trên bảng và được học sinh chép lại. Khi được hỏi cô giáo giảng như thế nào thì học sinh ấy rất nhanh, trả lời “Như thế ạ.” Và rồi em kể cô giáo gọi một học sinh đứng dạy đọc tác phẩm, gọi học sinh trả lời những câu hỏi trong sách giáo khoa. Sau đó thì cô ghi như trên lên bảng, còn chúng em chép vào. Nếu không ghi lên bảng thì cô giở sách đọc cho chép.

Như vậy đấy. Sau bài giảng này thì hình ảnh Lượm rất mực hồn nhiên, dũng cảm, dám hi sinh mình vì nhiệm vụ đâu chẳng thấy. Chỉ thấy một điều rõ rệt nhất là sự đơn điệu, nhàm chán đã tước đoạt đi niềm hứng khởi khi học văn của các em. Với bài giảng này, chúng ta đừng mong gì sự khơi gợi cảm hứng sáng tạo hay phát huy trí tưởng tượng của học trò. Bộ môn văn học vì thế sẽ không còn sức lôi cuốn, thu hút vốn như nó có nữa. Với bài giảng như trên thì khi gặp đề văn phân tích và phát biểu cảm nghĩ của em về nhân vật Lượm thì thử hỏi các em sẽ phải xoay sở ra sao đây? Môn văn như thế mà không trở nên nặng nề mới là điều khó hiểu.

Không bình luận thêm thì độc giả cũng có thể hình dung được kết quả thu được sau đó. Điều rất buồn cười là những gì các em vừa chép lại ấy có ghi sẵn trong sách giáo khoa, khác chăng là nó được nói lại bằng phương pháp tỉnh lược.

Như vậy, tiết học văn có khác gì một quá trình chép, chép và chép của cả thầy lẫn trò?

Nên khi thấy con em mình viết vở soạn văn dài, bạn hãy để tâm xem xem những câu trả lời đó có phải được chép lại từ sách để học tốt môn văn vẫn bán nhan nhản trên thị trường hay không? Tôi hi vọng rằng câu trả lời sẽ có thể phản bác lại ý kiến được nêu trong bài viết này. Trước khi viết bài, tôi đã tiến hành phỏng vấn một cách tế nhị một số không nhỏ học sinh lớp 6 với cùng một câu hỏi: Trong lớp các cháu có nhiều bạn thích học môn văn không? Chúng lập tức trả lời: ít lắm ạ. Rồi khi được hỏi các cháu làm soạn văn như thế nào thì chúng không ngần ngại bảo rằng mình chép từ sách để học tốt ra. Chép như thế mà vẫn được cô khen. Các bạn trong lớp hầu như bạn nào cũng thế.

Vậy vở soạn văn của con em chúng ta tồn tại nhằm vào mục đích gì?

Tôi và các bạn cùng thống nhất một quan điểm rằng: Để cho cô giáo kiểm tra. Mục đích thật sự chỉ như vậy thôi

Nếu công việc soạn văn ở nhà để các em đọc câu hỏi từ sách giáo khoa rồi chép câu trả lời có sẵn trong sách “Để học tốt…Mặt khác khi lên lớp, vẫn có không ít những giáo viên cũng “nhai lại” các kiến thức ấy như thế thì cá tính và khả năng sáng tạo sẽ được phát huy vào đâu? Thiết nghĩ, việc kích thích và phát huy tính sáng tạo cho học sinh cũng là một cách giúp các em hình thành và phát triển nhân cách một cách toàn diện nhất. Vì lí do gì mà những vở soạn văn như thế không được sớm loại bỏ?

Việc hình thành và bồi dưỡng năng lực cảm thụ thẩm mĩ cho học sinh là công việc hết sức cần thiết nhưng cũng vô cùng khó khăn, bởi vì không có năng lực cảm thụ thẩm mĩ tốt thì học sinh cũng không thể học văn tốt được. Chúng ta cũng phải thừa nhận với nhau rằng không phải chỉ từ khi đến trường học văn, học sinh mới có cảm xúc thẩm mĩ, mới có năng lực cảm nhận cái đẹp. Học sinh được tiếp xúc với văn học ngay từ khi còn nhỏ. Thông thường là kết hợp với nghệ thuật như qua lời ru của mẹ, nghe hát, xem tranh có chú thích, nghe ngâm thơ, xem kịch, xem phim… Tuỳ từng mức độ nhận thức mà các em tự có thể phân biệt được một cách tổng quát cái gì là tốt, cái gì là xấu, là hay, không hay hoặc là đẹp hay không đẹp một cách tự phát. Vì lẽ đó một tác phẩm văn học không nhất thiết phải đến với chúng ta chỉ thông qua những con chữ.

Nói như thế không phải là một cách phủ nhận vai trò của giáo viên văn trong nhà trường. Vì những cảm xúc thẩm mĩ nảy sinh trong tâm hồn các em là những cảm xúc tự nhiên, được hình thành như một năng lực bẩm sinh, hồn nhiên nhưng rất mạnh, rất dai dẳng và lâu bền, đúng hoặc sai cũng như vậy. Vì thế khi học sinh tới trường, người giáo viên văn phải thông qua môn Văn mà sửa chữa, uốn nắn, bồi dưỡng và nâng cao cái cảm xúc thẩm mĩ tự nhiên dó của học sinh từ cái tự nhiên, vô thức lên thành cái có ý thức, cái đúng đắn, sâu sắc và vững bền.

Thông qua ngôn ngữ, cái đẹp trong văn học đến với học sinh trước hết ở hình thức của nó như hình ảnh, nhịp điệu sau mới đến nội dung như ý nghĩa và bài học về cuộc sống. Nhiệm vụ của người thầy giáo dạy văn là giúp học sinh cảm nhận về cái đẹp một cách tự giác và tích cực .

Và như thế thì chúng ta cần thừa nhận thật khách quan rằng cách thức dạy văn và những quyển sách để học tốt không những không khuyến khích mà đang góp phần làm thui chột khả năng thẩm thấu, tư duy và nảy sinh tình cảm tự nhiên của các em. Nó còn lâu mới tiệm cận được với phương pháp dạy học tích hợp để phát huy khả năng sáng tạo của học sinh.

Con đường hội nhập đang mở ra cơ hội và những thách thức không còn mơ hồ, chung chung và trừu tượng nữa mà là những vấn đề thật cụ thể. Một trong số đó là cách dạy và học thụ động, khuôn mẫu, nhàm chán của bộ môn văn được lấy làm dẫn chứng cụ thể.

Tôi xin được nhắc lại nhận xét thứ 4 của giáo sư Đỗ Ngọc Thống đã đăng trong tạp chí Văn học và Tuổi trẻ để khép lại bài viết của mình: “Hơn bao giờ hết, muốn đổi mới phương pháp dạy học, muốn theo kịp các nước tiên tiến, đón đầu sự phát triển… không thể không đổi mới đồng bộ: chương trình, sách giáo khoa, đánh giá thi cử và đặc biệt là cơ sở vật chất, thiết bị, phương tiện dạy học hiện đại, mặc dù vẫn biết nước ta hiện tại còn nghèo.”

Vũ Nguyên (Số 168, tổ I, phường Phương Lâm, TP. Hòa Bình, tỉnh Hòa Bình) / VIETIMES