Trong một bài báo gần đây trên tờ NYTimes về cuốn sách Hot, Flat and Crowded (Thomas L. Friedman), tác giả David Victor đã thể hiện những đánh giá tốt về nội dung của cuốn sách, nhưng đồng thời, ông cũng chỉ ra không ít những điểm mù mờ, thiếu thấu đáo, thậm chí có đôi phần "sáo rỗng".

Bài viết Call to Arms for America-Led Green Revolution của tác giả David Victor – bài báo nhận định về tác phẩm Hot, Flat and Crowded (Thomas L. Friedman) trên tờ The New York Times. David Victor hiện là Giám đốc Chương trình Năng lượng và Phát triển bền vững  của ĐH Stanford.
*****
Năm 1957, Liên Xô phóng vệ tinh Sputnik vào vũ trụ, sự kiện này thúc giục nước Mỹ phải bám sát và chiến thắng trong cuộc chạy đua không gian. Chính phủ liên bang lập tức mở sổ séc và tính toán ngay một loạt kế hoạch. Sinh viên chuyển hướng sang các môn học mới mẻ như du hành vũ trụ hay các môn nghiên cứu nước Nga để giúp Hoa Kỳ thấu hiểu và tiến tới vượt mặt Liên Xô.

Mục tiêu mặt trăng khơi dậy tinh thần ái quốc của cả dân tộc và cùng với nó sản sinh ra những công nghệ thương mại hữu ích. Cuộc chạy đua trong lĩnh vực không gian dù đắt đỏ, nhưng nó đã phát huy tác dụng.

Còn lúc này, cuốn sách mới nhất của Thomas L. Friedman có thể coi là một lời kêu gọi trong khoảnh khắc Sputnik mới. Hành trình lướt qua một loạt chính sách năng lượng Mỹ đã phác ra diện mạo một quốc gia đang dần rơi vào tình trạng lệ thuộc nguy hiểm vào nhiên liệu hóa thạch.

Trong khi đó, tài khoản ngân hàng vốn đã kếch sù của các quốc gia xuất khẩu dầu mỏ như Nga, Iran, Venezuela vẫn phình lên từng ngay, khiến các nước này ngày càng cao ngạo hơn và tạo cho họ cơ hội gây ra không ít nguy hại .

Một điều đáng lo ngại hơn cả là lượng CO2 thải ra từ nhiên liệu đốt cháy, không chỉ có xăng dầu, mà còn than và ở mức độ vừa phải hơn, là khí đốt tự nhiên. Bởi ô nhiễm CO2 hoành hành trong không khí, thế nên vô hình trung, chính con người đã thay đổi khí hậu toàn cầu.

Và nếu tình hình như vậy vẫn còn chưa đủ tệ hại, thì Thomas Friedman chỉ ra thêm rằng những cơ hội kinh tế được tạo ra bởi một thế giới do khoa học công nghệ dẫn đường – nơi vai trò của kinh tế ngày một được nâng cao, đang làm cho những xu hướng này ngày càng trở nên tồi tệ hơn. Sự tăng trưởng đáng kinh ngạc của những con hổ châu Á, đặc biệt là Trung Quốc – là một phép thần kì cho sản lượng công nghiệp thế giới, nhưng cũng chính là nguy cơ đe dọa môi trường toàn cầu.

Một phần sự tăng trưởng của châu Á dựa vào công nghiệp than. Đây thực sự là một tin xấu bởi công nghệ khai thác than vốn vẫn thải ra một lượng CO2 cực lớn. Những số liệu đáng tin cậy chỉ ra rằng trong vòng sáu năm, lượng than tiêu thụ của Trung Quốc tăng nhanh đến mức nước này phải mở rộng sản xuất thêm một phần bằng toàn bộ sản lượng của công nghiệp than Hoa Kỳ. Thêm vào đó là tình trạng dân số thế giới chuyển dịch ra các đô thị, kết quả là tựa sách của Friedman có tên: Hot, Flat and Crowded (Nóng, Phẳng và Đông Đúc).

Những lời cảnh báo về mối hiểm hoạ đang gần kề đã vang lên biết bao nhiêu lần, thế nhưng giọng nói của Friedman vẫn có trọng lượng hơn hẳn và sẽ được lắng nghe rộng rãi. Tình trạng lệ thuộc vào nhiên liệu tự nhiên sẽ không chỉ là chủ đề cho những cuộc tranh luận hay những lí thuyết buộc tội từ ngành dự báo hiểm họa.

Ông Friedman cho thấy rằng những nỗi quan ngại về năng lượng và môi trường ngày càng trở nên rõ rệt hơn – Ở đây tác giả đã chơi chữ với câu nói “Green is the new red, white and blue” – Màu xanh (lá cây) chính là màu đỏ, trắng và xanh mới (Lá cờ của Hoa Kỳ gồm ba màu: đỏ, trắng và xanh-TVN) và đây chính là cơ hội to lớn dành cho tinh thần đoàn kết lưỡng đảng. Đáng tiếc là “sàn đấu” chính trị ở Washington vốn chỉ đầy rẫy những kẻ lobby tư lợi và quen thói đấu đá đảng phái.

Friedman cảnh báo: Trung Quốc và những quốc gia khác sẽ chộp lấy cơ hội đầu tư vào các ngành công nghiệp xanh mới mẻ và bỏ lại Hoa Kỳ chìm trong khói bụi.

Một trong những phần đáng chú ý trong cuốn sách của Friedman chính là những lời lên án chống lại không ít tranh cãi vô thưởng vô phạt về “cuộc cách mạng xanh” sắp tới. Một cuộc cách mạng là cần thiết, chắc chắn rồi, bởi vì toàn bộ những công nghệ mới – từ nhiên liệu sinh học giúp nhân loại bớt phụ thuộc vào dầu mỏ, cho tới những nhà máy năng lượng hiệu quả hơn và hệ thống điện trong kỉ nguyên kĩ thuật số mới – tất cả đều là những gì chúng ta đang khẩn thiết cần đến để thay thế cho hệ thống nhiên liệu ô nhiễm hiện nay.

Nhưng những lời bàn tán quanh quẩn không đồng nghĩa với một cuộc cách mạng, bởi vì một cuộc cách mạng thực sự sẽ mở ra những phương hướng mới, chứ không châm ngòi cho những cuộc tranh cãi mới. Kết quả là con người sẽ chỉ càng bị thiệt hại nhiều hơn mà thôi.

Ngày nay, Friedman nói: “Tính từ thường đi liền với “cách mạng xanh” là “dễ dàng”. Đó không phải là một cuộc cách mạng. Nó chỉ là một bữa tiệc mà thôi”. Bữa tiệc hóa trang này chỉ tô vẽ cho chủ nghĩa môi trường bề mặt chứ không hề đối diện với sự thật phũ phàng nhưng lại là nhân tố cốt yếu quyết định những chính sách năng lượng hiệu quả, ví như chúng ta sẽ phải trả giá bao nhiêu cho một sự thay đổi thực sự và tại sao lại đáng để đầu tư tới mức ấy?

Sức mạnh của Friedman thể hiện ở những lời chẩn đoán của ông đối với ngành năng lượng và những cơn ác mộng về môi trường của chúng ta (nước Mỹ). Thế nhưng điểm mù lại xuất hiện khi ông chuyển sang phần “phương thuốc chữa trị”.

Thứ nhất là năng lượng tái sinh. Cũng giống như phần lớn các nhà quan sát khác, ông Friedman cho rằng lối thoát ra khỏi đống bùng nhùng hiện nay vẫn chỉ đóng đinh ở các hình thức như “tuốc bin gió” và “nhà máy năng lượng mặt trời”. Có thể đúng là như vậy, nhưng cũng có lẽ là không.

Những nguồn năng lượng tái sinh đó cũng chỉ đủ thoả mãn một phần rất nhỏ nhu cầu về năng lượng trong thời điểm trước mắt mà thôi, và khi những người khổng lồ của ngành công nghiệp năng lượng hiện nay suy xét về việc cắt giảm lượng CO2, thường họ sẽ ngả sang những dự tính xây dựng các nhà máy năng lượng hạt nhân không carbon, hay những nhà máy khai thác than hiện đại có thể cho phép chôn vùi kín đáo những chất thải ô nhiễm sâu xuống lòng đất.

Cả hai nhóm – ngành công nghiệp năng lượng tái sinh và những người khổng lồ đang thực sự khống chế hệ thống năng lượng ngày nay – đang bị đẩy theo những phương hướng khác nhau.

Các nhà kinh tế hẳn sẽ sôi gan sôi ruột rằng 412 trang sách của Friedman chẳng động chạm gì mấy đến những chi phí cho một chính sách (năng lượng) khác, hay không biết ngài Friedman có bao giờ hoài nghi chính tuyên bố của mình rằng xây dựng một hệ thống năng lượng tái sinh hẳn nhiên là một ý kiến tuyệt vời, bởi rất nhiều việc làm mới (với chi phí chưa xác định) sẽ sản sinh trong những ngành công nghiệp mới mẻ này.

Một điểm mù mờ khác là vấn đề chính trị. Chương hấp dẫn nhất trong cuốn sách của Friedman chính là chương cuối cùng – chỉ ra những thử thách cam go nhất. Liệu Hoa Kỳ có thể giống như Trung Quốc, nơi một chính phủ nhìn xa trông rộng có thể áp đặt một hướng đi mới cho cả đất nước mỗi khi quốc gia đối mặt với tình trạng khẩn cấp?

Hay nước Mỹ sẽ càng lúc càng “đổ đốn” theo kiểu sa lầy vào lề lối quan liêu và thói chống đối cục bộ địa phương, và sẽ chẳng thể làm nên trò trống gì hết? Những xã hội như thế sẽ trở nên bế tắc bởi không bao giờ có thể nắm lấy công nghệ mới, ví như những tuốc bin hay những đường dây truyền tải điện quý giá.

Điều đau xót của Friedman chính là nước Mỹ đang dần trở thành một quốc gia như vậy bởi những vụ lợi thiển cận ngày càng làm nảy sinh nhiều điểm bế tắc. Nhưng điều đáng bàn đến là nhà quan sát chính trường Hoa Kỳ đầy kinh nghiệm này không đưa ra được một chiến lược rõ ràng để sửa đổi các vấn đề chính trị, thay vào đó chỉ là vài ba lời sáo rỗng rằng chúng ta (nước Mỹ) cần đến những nhà lãnh đạo mới – những người chịu áp dụng các chính sách tiến bộ hơn.

Độc giả luôn bị lôi cuốn bởi những nhận định của Friedman về cách mà nước Mỹ và thế giới đang gắn bó một cách nguy hiểm với nhiên liệu rẻ tiền trong khi chúng ta vẫn cư xử bất cẩn với bầu không khí như thể đó là nơi có thể thải CO2 bừa bãi. Nhưng liệu nước Mỹ và cả thế giới sẽ chuẩn bị như thế nào để giải quyết những vấn đề cấp bách này – dường như câu trả lời vẫn còn bị bỏ ngỏ.

Ái Nguyên / Tuần Việt Nam (dịch theo NYTimes)