Khó tin, nhưng những thiên tai như mưa bão, lũ lụt, hạn hán… không chỉ gây ảnh hưởng bất thình lình và nghiêm trọng tới đời sống nhân dân, mà còn tạo ra những tác động lâu dài về mặt chính trị. Tuy nhiên, cũng có thể coi đó như "cơ hội" tốt trong chính trị.

Khi thiên tai xảy đến, các chính phủ và giới chính trị gia nói chung thường bị phê phán nặng nề nhất, vì một vài lý do tương tự nhau như: cảnh báo không kịp thời, cứu hộ không khẩn trương, cứu trợ không đủ… Tóm lại là sự phản ứng chậm chạp trước thảm họa của cộng đồng.

Việc công chúng lên án chính phủ trong thiên tai là điều bình thường cho dù ở nước phát triển hay nước đang phát triển. Còn nhớ năm 2005, bão Katrina tàn phá New Orleans (Mỹ). Báo chí và dân chúng không ngớt lời phê phán chính quyền Tiểu bang và Liên bang chậm chạp trong việc ứng cứu.

Kết quả là Tổng thống George W. Bush đã phải cách chức Michael Brown, Chủ tịch Cơ quan Thiên tai Liên bang, mặc dù ông này có công trong chiến dịch tranh cử của Bush.

Cũng không phải chính quyền Bush thờ ơ, tắc trách. Tổng thống đã ban bố tình trạng khẩn cấp, chính quyền địa phương ra lệnh cho dân di tản, lực lượng công binh tiến hành bơm hút nước.

Còn quân đội Mỹ thì huy động cả trực thăng để cấp cứu và sơ tán người dân, cũng như chuyên chở thực phẩm, nước uống và thuốc men. Mỗi gia đình sơ tán được hỗ trợ khẩn cấp 2000 USD.

Trong khi dân chúng sơ tán, các nhân viên chính phủ phải ở lại thành phố để tham gia cứu hộ. Có một cảnh sát, uất ức vì phải bỏ mặc gia đình, làm việc đến kiệt sức để cứu dân mà vẫn bị dân "chửi", đã tự sát.

Dài dòng như vậy để nói rằng khi xảy ra một thảm họa mang tính cộng đồng, việc công chúng chỉ trích chính phủ đã trở thành một khuynh hướng tự nhiên, dễ hiểu (và dễ thông cảm).

Phép thử đối với chính quyền

Vì sao lại có khuynh hướng ấy? Các nhà khoa học chính trị lý giải, thiên tai luôn là một phép thử đối với bất kỳ chính phủ nào. Nói cách khác, thiên tai cũng có ảnh hưởng lâu dài tới hệ thống chính trị của một xã hội.

Theo Giáo sư Richard Olson (Đại học Quốc tế Florida, Mỹ), dân chúng ở các vùng bị thiên tai luôn luôn mong đợi nhà cầm quyền đứng ra ứng cứu. Tính chính thống hay tính hợp pháp của một chính phủ - đối với người dân trong nước và đối với cộng đồng quốc tế - có thể tùy thuộc vào cách ứng phó của họ trước thiên tai.

Vẫn biết rằng đòi hỏi ấy nhiều khi không công bằng, bởi chính phủ về bản chất là một bộ máy cồng kềnh, khó mà phản ứng linh hoạt trước những thay đổi bất thình lình của thời tiết.

Nhưng chính phủ là thực thể duy nhất có thể huy động lượng lớn sức người sức của vào dự báo, phòng chống thiên tai; cứu giúp dân khi có thiên tai; và tái thiết sau khi thiên tai đã qua đi. "Đây là một trong những chức năng nguyên thủy của nhà nước" - ông Richard Olson nhấn mạnh.

Tất nhiên, ngoài chính phủ, còn có khu vực xã hội dân sự - tức các tổ chức phi chính phủ trong nước (NGO) và quốc tế (INGO), như Hội Chữ thập đỏ, Thầy thuốc không biên giới... Còn có các nhóm thiện nguyện, nhà thờ, nhà chùa v.v. Nhưng, chính phủ vẫn có khả năng tập hợp lực lượng mạnh mẽ hơn cả.

Người dân luôn có xu hướng trông đợi chính phủ hành động. Chính vì thế, thiên tai, địch họa là cơ hội tốt để chính phủ tạo thiện cảm và uy tín chính trị nơi dân chúng.

Tại Mỹ, sau vụ khủng bố 11/9 (sự cố cũng bất ngờ và hủy diệt như thiên tai), uy tín của Thị trưởng New York Rudolph Giuliani tăng vọt, do chính quyền thành phố đã đưa ra được những biện pháp hiệu quả để khắc phục khủng hoảng.

Tương tự, sau đợt động đất hồi tháng 5 ở Trung Quốc, uy tín của Thủ tướng Ôn Gia Bảo cũng tăng đáng kể do ông đã rất nhiệt tình và thường xuyên có mặt tại nơi xảy ra thảm họa.

Còn ở Việt Nam, hình ảnh cựu Bộ trưởng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Lê Huy Ngọ dầm mưa cùng lực lượng cứu hộ trong bão lũ có lẽ là hình ảnh ít khán giả xem truyền hình có thể quên được.

… và công cụ trong quan hệ đối ngoại

Thậm chí, thiên tai, địch họa còn là "thời cơ" để chính phủ nâng uy tín chính trị với dư luận quốc tế.

Trong trận động đất tháng 5 vừa qua, Chính phủ Trung Quốc đã ứng phó rất nhanh chóng: cứu hộ và cứu trợ khẩn trương; khuyến khích báo chí đưa tin kịp thời (khác với trước kia, khi Trung Quốc thường giấu nhẹm tin tức về thiên tai, coi đó là bí mật quốc gia).

Điều này giúp cải thiện đáng kể cái nhìn của phương Tây về Trung Quốc. Nó chứng tỏ chính phủ nơi đây rất quan tâm đến dân chúng, trái với Myanmar thậm chí không cho nhân viên cứu hộ nước ngoài vào nước mình.

Cùng với việc một chính phủ "ghi điểm" với nước ngoài nhờ thiên tai, còn có khuynh hướng ngược lại: Một số nước lớn coi việc cứu hộ người dân bị thiên tai ở quốc gia khác như là cơ hội để nâng tầm ảnh hưởng của chính mình.

Sau thảm họa sóng thần ở Đông Nam Á (năm 2004), tại Mỹ, có những ý kiến cho rằng: "Các thảm họa như động đất, sóng thần mang lại cho chúng ta cơ hội để thể hiện sự hào hiệp và sức mạnh của chúng ta trong việc giải thoát con người khỏi cực khổ".

Thiên tai còn nhiều, "cơ hội" còn lắm

98% số người chết vì thiên tai trên thế giới là người dân nước đang phát triển;

Cho đến năm 2025, hơn một nửa dân số ở các nước đang phát triển sẽ bị đe dọa và đặc biệt dễ bị tác động bởi bão lũ.

Những con số thống kê "lạnh gáy" này lấy từ báo cáo của Tearfund, một trong các tổ chức cứu trợ và phát triển cộng đồng lớn nhất Anh quốc.

Tuy nhiên, Tearfund cho rằng một số thiên tai có thể ngăn chặn được (ví dụ chuyện thiên thạch rơi vào trái đất), số còn lại ít nhất cũng có thể tiên liệu và chuẩn bị trước. Điều đó nghĩa là có thể cứu hàng chục nghìn nhân mạng mỗi năm và tiết kiệm hàng triệu đôla thiệt hại vật chất.

Một quan chức của Tearfund, Andy Atkins, nói: "Đã có thời chúng ta không biết khi nào thảm họa ập đến. Nhưng ngày nay chúng ta đều biết nước nào nhạy cảm với thiên tai nhất. Lụt ở Bangladesh hay hạn hán ở Ethiopia đều khó có thể là "bất ngờ lớn" được".

Với địa thế của Việt Nam, với điều kiện khí hậu và thời tiết, cơ sở hạ tầng của chúng ta, có thể thấy những thiên tai như trận "đại hồng thủy" giữa thủ đô này vẫn còn nguy cơ xảy ra.

Nhìn từ phía chính quyền thì đây nên được coi là bài học về khả năng chuẩn bị, phòng chống thiên tai và xây dựng sự tín nhiệm trước dân chúng.

Đoan Trang / Tuần Việt Nam